Erteleme Bir İrade Sorunu Değil

Yetişkinlerin yüzde on beş ila yirmisi kronik erteleyici. Öğrencilerde bu oran neredeyse ikiye katlanıyor. Yani erteleme, kendinizi toparlamaya çalıştığınızda ortadan kalkan bir alışkanlık değil — çok daha sistematik bir şey.

Psikoloji araştırmacıları Alexander Rozental ve Per Carlbring, ertelemeyi "kişinin sonucun kendisi için daha kötü olacağını bilmesine rağmen, niyet ettiği bir eylemi gönüllü olarak geciktirmesi" olarak tanımlıyor. Bu tanımdaki en önemli kelime "gönüllü." Erteleme bir bilgi eksikliği değil, bir öz-düzenleme hatası. Ne yapmanız gerektiğini biliyorsunuz. Yine de yapmıyorsunuz.

Peki neden?

Motivasyon bir his değil, bir denklem

Rozental ve Carlbring'in çalışmasında öne çıkan çerçevelerden biri Zamansal Motivasyon Teorisi. Teoriye göre motivasyon dört değişkene bağlı: işi başarıp başaramayacağınıza dair inancınız, sonucun size ne kadar değerli göründüğü, anlık hazlara ne kadar hızlı kapıldığınız ve ödülün ne kadar uzakta olduğu.

Bu dört değişken birlikte hareket ediyor. Ödül çok uzaktaysa ya da kendinize güvenmiyorsanız, yakınınızdaki herhangi bir dikkat dağıtıcı çok daha cazip hale geliyor. Sosyal medyayı, diziyi, "sadece bir dakikalığına" açılan sekmeleri bu çerçevede okumak mümkün. Bunlar zayıf anlarda ortaya çıkmıyor; motivasyon denkleminin açık bıraktığı boşlukları dolduruyor.

Kişilik değişkeni ve modern hayat

Araştırmalar ertelemeyi kişilik özellikleriyle de ilişkilendiriyor. Düşük öz-disiplin ve yüksek dürtüsellik, kronik ertelemeyle en güçlü bağlantısı olan kişilik özellikleri arasında. Ama burada dikkat çekici bir veri var: erteleme oranları 1970'lerden bu yana yaklaşık dört kat artmış. Kişilik özellikleri bu hızda değişmiyor. Değişen şey çevre — internet ve akıllı telefonların yarattığı anlık tatmin ekonomisi.

Yani erteleme hem kişisel hem yapısal bir sorun. Sadece "ben böyle biriyim" demek yeterli bir açıklama değil, ama "sistem beni böyle yapıyor" demek de tam olarak doğru değil.

Görünmeyen maliyet

Yazının dikkat çektiği bir nokta daha var: ertelemenin maliyeti sadece işlerin yetişmemesi değil. Kronik erteleme yüksek stres, kaygı ve süregelen bir suçluluk duygusuyla doğrudan ilişkili. Dahası, sağlıkla ilgili davranışları ertelemek — doktor randevusu, check-up, tedavi — fiziksel sonuçlar doğurabiliyor. Erteleme genellikle "zaman yönetimi sorunu" olarak çerçevelenir, oysa etkileri çok daha geniş bir alana yayılıyor.

Ne yapılabilir

Rozental ve Carlbring, Bilişsel Davranışçı Terapi bulgularına dayanarak birkaç somut müdahale öneriyor. Bunların ortak mantığı şu: başlama eşiğini düşür, anlık cazibeleri azalt, hedefleri küçük ve ölçülebilir parçalara böl.

"Eğer... olursa, o zaman... yapacağım" formatındaki uygulama niyetleri bu müdahaleler arasında en iyi desteklenen yöntemlerden biri. "Ofise girer girmez sunumu açacağım" gibi somut bağlamsal planlar, genel niyetlerden çok daha etkili çalışıyor. Çünkü karar anını öteliyor — o an geldiğinde zaten ne yapacağınızı biliyorsunuz.

Rozental ve Carlbring'in çalışması ertelemeyi patolojikleştirmiyor. Ama ciddiye alıyor. "Kendini topla" tavsiyesinin neden işe yaramadığını anlamak için iyi bir başlangıç noktası.

Bu yazıda ele aldığım bulguları — Zamansal Motivasyon Teorisi'ni, öz-düzenleme mekanizmalarını ve Aristoteles'in akrasia kavramını — felsefe ve nörobilimle birleştirerek işleyeceğim bir atölye hazırlıyorum: Ertelemenin Anatomisi.

Tarih ve detaylar netleştiğinde ilk haberdar olmak istiyorsan waitlist'e katılabilirsin.

Waitlist'e katıl →

Bu yazı, Rozental & Carlbring'in erteleme üzerine yürüttüğü kapsamlı araştırmanın bir incelemesidir. (Understanding and Treating Procrastination: A Review of a Common Self-Regulatory Failure )